Thymele Logo
Search

περιβαλλοντικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Θεατρική πρακτική που θεμελίωσε θεωρητικά ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και που οργανώνει ολόκληρο τον χώρο της παράστασης ως ενιαίο περιβάλλον, όπου ερμηνευτές και κοινό μοιράζονται το πεδίο της δράσης χωρίς σταθερό διαχωρισμό σκηνής και πλατείας.

Ανάπτυξη

Ο όρος περιβαλλοντικό θέατρο [environmental theatre] καθιερώθηκε με το άρθρο «6 Axioms for Environmental Theater» [«Έξι αξιώματα για το περιβαλλοντικό θέατρο»] του Richard Schechner, που δημοσιεύτηκε το 1968 στο περιοδικό The Drama Review. Ο Schechner ανέπτυξε συστηματικά τη θεωρία στο βιβλίο Environmental Theater [Περιβαλλοντικό θέατρο] (1973). Ο προσδιορισμός «περιβαλλοντικό» αναφέρεται στον χώρο της παράστασης και όχι στο φυσικό περιβάλλον. Βασική ιδέα είναι ότι ο χώρος δεν είναι ουδέτερο πλαίσιο της δράσης αλλά το ίδιο το περιβάλλον της, και ερμηνευτές και θεατές κατοικούν αυτό το περιβάλλον από κοινού.


Η πρακτική διαμορφώθηκε μέσα στο πειραματικό κλίμα της δεκαετίας του 1960. Άμεσες επιρροές ήταν:

  • τα περιβάλλοντα και τα χάπενινγκ του Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου], που αμφισβήτησαν τα όρια ανάμεσα στην τέχνη και στη ζωή·
  • οι χωρικές διατάξεις του Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], που αναδιαμόρφωνε τη σχέση ηθοποιών και θεατών σε κάθε παράσταση·
  • το θέατρο της σκληρότητας του Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ], που τοποθετούσε το κοινό στο κέντρο και τη δράση γύρω του.

Ο ίδιος ο Schechner αναγνώρισε ως πρόδρομους και τα ανεκτέλεστα θεατρικά σχέδια του Μπάουχαους. Πρώτη εφαρμογή των ιδεών του ήταν η παράσταση του Victims of Duty [Θύματα του καθήκοντος] του Eugène Ionesco [Εζέν Ιονέσκο] από το New Orleans Group [Ομάδα της Νέας Ορλεάνης] (1967).


Ο Schechner συνόψισε τις αρχές του περιβαλλοντικού θεάτρου σε έξι αξιώματα:

  1. Το θεατρικό γεγονός είναι σύνολο αλληλένδετων συναλλαγών [transactions] ανάμεσα σε ερμηνευτές, κοινό και στοιχεία της παραγωγής. Εντάσσεται σε ένα συνεχές που εκτείνεται από τα δημόσια δρώμενα και τις διαδηλώσεις έως το παραδοσιακό θέατρο.
  2. Όλος ο χώρος χρησιμοποιείται για την παράσταση, και όλος ο χώρος χρησιμοποιείται για το κοινό.
  3. Το θεατρικό γεγονός μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε σε πλήρως μετασχηματισμένο χώρο είτε σε ευρεθέντα χώρο [found space].
  4. Η εστίαση είναι ευέλικτη και μεταβλητή. Η παράσταση μπορεί να έχει ενιαία εστία, πολλαπλές εστίες [multifocus] ή τοπική εστίαση [local focus], που αφορά μόνο ένα μέρος του κοινού, οπότε κάθε θεατής και θεάτρια βιώνει διαφορετική παράσταση.
  5. Κάθε στοιχείο της παραγωγής μιλά τη δική του γλώσσα. Ο/η ερμηνευτής/ερμηνεύτρια δεν έχει εκ των προτέρων προτεραιότητα έναντι του σκηνικού, του ήχου ή του φωτισμού.
  6. Το κείμενο δεν είναι αναγκαστικά ούτε η αφετηρία ούτε ο στόχος της παραγωγής και μπορεί να μην υπάρχει καθόλου.


Ο Schechner εφάρμοσε τα αξιώματα με το The Performance Group, που ίδρυσε το 1967. Έδρα της ομάδας ήταν το Performing Garage, ένα πρώην γκαράζ στο Σόχο της Νέας Υόρκης. Η πιο γνωστή της παράσταση, Dionysus in 69 [Διόνυσος στο 69] (1968), ήταν ελεύθερη διασκευή των Βακχών του Ευριπίδη. Οι θεατές και οι θεάτριες κάθονταν σε ξύλινους πύργους και πλατφόρμες, σε σχεδιασμό του Jerry Rojo [Τζέρρυ Ρόχο], και μπορούσαν να κινούνται και να συμμετέχουν σε σκηνές. Η τελετουργική δομή, η γυμνότητα και η σωματική εγγύτητα έκαναν την παράσταση σύμβολο της αντικουλτούρας. Την κινηματογράφησε ο Brian De Palma [Μπράιαν Ντε Πάλμα] (1970). Ακολούθησαν οι εξής παραστάσεις:

  • Makbeth (1969), με βάση τον Macbeth [Μάκβεθ] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]·
  • Commune [Κομμούνα] (1970)·
  • The Tooth of Crime [Το δόντι του εγκλήματος] (1973) του Sam Shepard [Σαμ Σέπαρντ]·
  • Mutter Courage und ihre Kinder [Η μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της] (1975) του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ]·
  • Le Balcon [Το μπαλκόνι] (1979) του Jean Genet [Ζαν Ζενέ].

Το 1980 ο Schechner αποχώρησε, και η ομάδα μετεξελίχθηκε στο Wooster Group [Ομάδα Γούστερ], υπό τη σκηνοθεσία της Elizabeth LeCompte [Ελίζαμπεθ Λεκόντ].


Παράλληλες αναζητήσεις αναπτύχθηκαν και σε άλλες παραστατικές τέχνες. Στον χορό, η Anna Halprin [Άννα Χάλπριν] οργάνωσε μαζί με τον αρχιτέκτονα Lawrence Halprin [Λώρενς Χάλπριν] τα εργαστήρια Experiments in the Environment [Πειράματα στο περιβάλλον] (1966-1971), σε φυσικούς και αστικούς χώρους. Η Meredith Monk [Μέρεντιθ Μονκ] ανέπτυξε την Juice (1969) στην ελικοειδή ράμπα του Μουσείου Guggenheim [Γκούγκενχαϊμ] της Νέας Υόρκης, ένα έργο μουσικού θεάτρου που το κοινό παρακολουθούσε κινούμενο μέσα στο κτίριο. Ομάδες όπως το Bread and Puppet Theater και το Welfare State International εξέλιξαν παράλληλα ένα υπαίθριο θέατρο της κοινότητας με ανάλογη αντίληψη του χώρου. Το περιβαλλοντικό θέατρο αποτέλεσε πρόδρομο της τοποσυναφούς και της εμβυθιστικής παράστασης, όπως το Sleep No More [Όχι άλλος ύπνος] των Punchdrunk [Πάντσντρανκ] (2003). Σε θεωρητικό επίπεδο, η εμπειρία του Schechner τροφοδότησε τις παραστασιακές σπουδές, που εξετάζουν το θέατρο στο ευρύτερο συνεχές των επιτελεστικών πρακτικών.

Αγγλικά
environmental theatre
Γαλλικά
théâtre environnemental, le
Γερμανικά
Environmental Theater, das
Ιταλικά
teatro ambientale, il

Σχετικοί όροι

ολικό θέατρο, περιβαλλοντική σκηνογραφία, ενεργοποιημένος / συμμετοχικός θεατής, τέταρτος τοίχος, εγκατάσταση, φτωχό θέατρο, γυμνό

Μη προτεινόμενοι όροι

περιβαλλοντολογικό θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

“In environmental theatre, if scenery is used at all, it is used all the way, to the limits of its possibilities. There is no bifurcation of space, no segregation of scenery, and if equipment is exposed it is there because it must be there, even if it is in the way. The sources of this extreme position are not easy to locate. The theatre of the Bauhaus group was not really interested in scenery. They wished to build new organic spaces in which the action surrounded the spectators or in which the action could move freely through space. Most of the Bauhaus projects were never built. But the environmental theatre learned from the Bauhaus of new audience-performer relationships.”


«Στο περιβαλλοντικό θέατρο, αν χρησιμοποιούνται σκηνικά, αξιοποιούνται στο έπακρο, έως τα όρια των δυνατοτήτων τους. Ο χώρος δεν διχοτομείται ούτε απομονώνονται τα σκηνικά σε ένα καθορισμένο τμήμα του· αν ο εξοπλισμός παραμένει εκτεθειμένος, είναι επειδή πρέπει να βρίσκεται εκεί, ακόμη κι αν παρεμποδίζει. Δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν οι πηγές αυτής της ριζοσπαστικής θέσης. Η θεατρική ομάδα του Μπάουχαους δεν έδινε ιδιαίτερη έμφαση στα σκηνικά. Επιδίωκε να δημιουργήσει νέους οργανικούς χώρους, όπου η δράση θα περιέβαλλε τους θεατές ή θα κινούνταν ελεύθερα στον χώρο. Τα περισσότερα σχέδια του Μπάουχαους δεν υλοποιήθηκαν. Το περιβαλλοντικό θέατρο, ωστόσο, άντλησε από το Μπάουχαους νέες προσεγγίσεις στη σχέση κοινού και ερμηνευτών.»

Ο Richard Schechner περιγράφει τη χρήση των σκηνικών ως μέρος της συνολικής οργάνωσης του χώρου στο περιβαλλοντικό θέατρο. Αναγνωρίζει επίσης στη θεατρική πρακτική του Μπάουχαους έναν πρόδρομο για νέες σχέσεις ανάμεσα στο κοινό και στους ερμηνευτές.

Schechner, R. (1968). 6 Axioms for Environmental Theatre. The Drama Review: TDR, 12(3), 41–64, ιδίως σσ. 50–51. doi.org...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Αναδημιουργία του χάπενινγκ Fluids [Ρευστά] (1967) του Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου] από το…

Η ταινία Dionysus in 69 [Διόνυσος στο 69] (1970), των Brian De Palma…

Εκπαιδευτικό βίντεο της σειράς Theatre Dictionary του Theatre Development Fund (TDF), σε συνεργασία με τη…

Ο Richard Schechner σε εκτενή συνέντευξη στον Steven Watson [Στήβεν Ουάτσον], για τη σειρά Downtown…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σκηνή από την παράσταση Dionysus in 69 [Διόνυσος στο 69] (1968) του The…

Η Juice: A Theatre Cantata in Three Installments [Χυμός: Θεατρική καντάτα σε τρία μέρη

Σκηνή από την παράσταση Mutter Courage und ihre Kinder [Η μάνα Κουράγιο και τα…

Η αναβίωση του Dionysus in 69 [Διόνυσος στο 69] από τους Rude Mechs…

βασική

Aronson, A. (2018) [1981]. The History and Theory of Environmental Scenography (2nd ed.). London: Methuen Drama.

Aronson, A. (2018). An interview with Richard Schechner on the 50th anniversary of Dionysus in 69. Theatre and Performance Design, 4(4), 290–307. doi.org...

Kaprow, A. (1966). Assemblage, Environments & Happenings. New York: Harry N. Abrams.

McNamara, B., Rojo, J. & Schechner, R. (1975). Theatres, Spaces, Environments: Eighteen Projects. New York: Drama Book Specialists.

Schechner, R. (1968). 6 Axioms for Environmental Theatre. The Drama Review: TDR, 12(3), 41–64. doi.org...

Schechner, R. (1971). On Environmental Design. Educational Theatre Journal, 23(4), 379–397. www.jstor.org...

Schechner, R. (1983). Richard Schechner on Environmental Theatre. India International Centre Quarterly, 10(2), 237–248. www.jstor.org...

Schechner, R. (1994) [1973]. Environmental Theater: An Expanded New Edition Including "Six Axioms for Environmental Theater". New York: Applause.

Shank, T. (1982). American Alternative Theater. New York: Grove Press.

The Performance Group. (1970). Dionysus in 69 (Schechner, R., Ed.). New York: Farrar, Straus and Giroux.

Zeitlin, F. I. (2004). Dionysus in 69. Στο E. Hall, F. Macintosh & A. Wrigley (Eds.), Dionysus Since 69: Greek Tragedy at the Dawn of the Third Millennium (σσ. 49–75). Oxford: Oxford University Press.

συμπληρωματική

Kennedy, D. (Ed.). (2003). The Oxford Encyclopedia of Theatre and Performance (Vols. 1–2). Oxford: Oxford University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. περιβαλλοντικό θέατρο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/περιβαλλοντικό θέατρο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «περιβαλλοντικό θέατρο». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/περιβαλλοντικό θέατρο.

MLA

«περιβαλλοντικό θέατρο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/περιβαλλοντικό θέατρο.

1326